( list bez koperty)

22.III.1920

Kochani Rodzice!

Dostałem parę dni temu list pierwszy z nowej kwatery krakowskiej i z opisu całej podróży w tamte strony przekonałem się, że łatwiej mnie z moimi 100ma ludźmi i 70ma końmi etc przenieść się na inne miejsce niż jednej familiji z Jarosławia do Krakowa.

To trzeba sporo cierpliwości do tego interesu – no ale jakoś to poszło.

Jakżeż się tam cała sprawa przedstawia? Jakie mieszkanie i co Mama na nie powiedziała? Bo to grunt. Pisała Mama do mnie że jedzie w zapluskwioną kamienicę. Czy to rzeczywiście, czy może zwykły zwrot retoryczny? Przypominam że obecnie Państwo konsulowie gen. nie mieszkaliby chyba w mieszkaniach z takim przyjemnym dodatkiem. Proszę mi dokładnie o nowych stosunkach napisać. Zdaje się jednak, że co do lata to Mama ma rację; tam w gorącu przesiadywać, nie bardzo miła rzecz. No i aprowizacya będzie krucha.W każdym razie wiem nareszcie, dokąd mam moje listy adresować. Czy przynależność moja jest już do Podgórza czy tam Krakowa, bo tutaj co parę dni coraz nowe jakieś arkusze musi się wypełniać, gdzie o także różne interesa zapytują. Proszę mi to wyjaśnić.

U nas tu na ogół spokój. Pisałem już w poprz. liście , że mieliśmy od 3-13/III wyprawę na Owrucz. Miasteczko to leży 75 km przed naszym frontem przy kolei Mozyrz – Korostyń. Wyrzuciło się z tamtąd tych marnych bolszewików, stałem tam za bateryą przez 6ego i całą noc a 7ego rano wyruszyliśmy z powrotem zabierając ze sobą dosyć na drogę z magazynów bolszew. z których oni wogóle nie zdołali nic wynieść, gdyż zaatakowaliśmy ich niespodziewanie o świcie.Czuli się tak daleko od frontu bezpiecznymi i nie dobrze na tem wyszli. Zrobić tak ten marsz w jedną stronę i do Dniepru niedaleko. Okolica tam przyjemna, bo pagórkowata i wsie są , a nie jak tutaj sam las. Zabudowani jesteśmy należycie , ludzi się mają dobrze, konie wspaniale się trzymają, teraz też sucho na piasku i jeżdżę konno i ujeżdżalnia z działami.

Strzelbę dostałem już na zimowe polowanie za późno. Obecnie po wyprawie chodziłem raz pod wieczór za kurkami z chłopem, ale mię jakoś źle prowadził. Może teraz więcej czasu znajdę. Ale na nudy skarżyć się nie mogę, bo od rana do wieczora robota jest i czas mi leci piorunem.

Już Święta blisko ( mamy to marynowaną całą świnię). Szkoda że nie będę mógł przyjechać , ale muszę się obyć tylko smakiem. Staszek w rozkazie ma urlop na 3 mies.przyznany, lecz tymczasem depeszą urlopy akadem. są wstrzymane. Przypuszczam, że list ten akurat gdzieś przed samą Wielkanocą dojedzie więc zarazem moje życzenia „Wesołego Alleluja” przyłączam i uściski Kochanym Rodzicom i Juruńciowi.

Tadeusz 

( list bez koperty)

17.III.1920

Kochani Rodzice!

Dostałem wszystkie rzeczy w porządku i za nie dziękuję. Nie pisałem bo parę dni potem mieliśmy wyprawę na Owrucz[1] ( leży 75 km przed naszym frontem) Trwała od 3-13 /III , byliśmy w Owruczu i po wysadzeniu tamże mostów wróciliśmy z powrotem na dawne miejsce.

Ciągle mam tak mało czasu, cały czas zajęty tutaj te kolosalne odległości, nim się coś załatwi to trwa całymi dniami. Dobrze że Staszek się postarał o urlop, czas mu się uczyć. Jak w Podgórzu, stamtąd jeszcze żadnej nie dostałem wiadomości.

Zaczną się wnet ciągi słonek i kaczek, tu będzie tego dosyć – tylko żeby czas złapać.

Święta na karku, lecz urlopu spodziewam się dopiero w kwietniu.

Uściski i ucałowania

Tadeusz

---

[1] miasto na Ukrainie, w obwodzie żytomierskim 

Na początku 1920 bolszewicy rozpoczęli przygotowania do ofensywy. Dowódca 4 DP otrzymał zadanie przeprowadzenia szeregu wypadów, by rozpoznać siły nieprzyjaciela i zdezorganizować jego wysunięte oddziały. 5 marca 1920 zorganizowana została grupa wypadowa kpt. Rudolfa Matuszka w składzie: II i III batalion 10 pp, pół batalionu 14 pp, kompania 4 pułku saperów, pluton konnych strzelców i 4 bateria 4 pap. Jej zadaniem było opanowania ważnego węzła kolejowego – Owrucza. Grupa wyruszyła dwiema kolumnami. Wieczorem główne siły wypadu dotarły do linii Bieguń – Horodec, a grupa wspierająca doszła do Salizówki i Łoknickiej Rudni. Następnego dnia konny zwiad grupy wypadowej stwierdził, iż w Wielednikach przebywa pododdział 200 Rosjan. Kpt. Matuszek zdecydował zniszczyć go uderzeniem dośrodkowym. Przeciwnik zdołał jednak wcześniej wycofać się w kierunku Noryńska. O świcie następnego dnia zdecydowano się nacierać na Owrucz, broniony przez bolszewicką brygadę. II/ 10 pp z plutonem saperów miał atakować od południa przez Szwaby, zniszczyć most kolejowy przez Noryń i zamknąć przeciwnikowi możliwość odwrotu na Ignatopol, III/10 pp i pluton saperów miały zająć dworzec kolejowy i zniszczyć mosty kolejowe na północ od dworca. Kompania 14 pp atakowała od zachodu. W odwodzie pozostawała 2 kompania 14 pp. Natarcie przebiegało według planu. Jednak II/10 pp nie zdołał zamknąć drogi odwrotu bolszewikom. Pościg aż do Narodycza kontynuował oddział kawalerii ppor. Łubieńskiego. Oddział spowodował paniczną ucieczkę przedstawicieli bolszewickiej administracji i wojska. Pododdział zwiadu opanował punkt łączności telefonicznej. Kpt. Matuszek, korzystając ze zdobytych łączy, nakazał batalionowi z Noryńska marsz do Owrucza celem „wsparcia” załogi przed spodziewanym atakiem polskim. Bolszewicy nie przeczuwając podstępu postąpili zgodnie z „rozkazem”. Rano 8 marca grupa wypadowa wycofała się z Owrucza. Zdobyto wiele wozów z materiałem wojennym. Opuszczając miejscowość podpalono składy z amunicją i zniszczono działa.

Wiesław Wysocki: 10 Pułk Piechoty 1918-1939. Warszawa Oficyna Wydawnicza „Volumen”, 1997

( list bez koperty)

19.II.1920

Kochani Rodzice!

Otrzymałem list z 15go, przedtem żadnego więc nie wiem na co mam dać odpowiedź.

Co do pytań z ostatniego listu:

1.Po skończonym kursie muszę jechać wprost do bateryi, gdyż tamże dostanę tylko dokument. Prócz tego byłoby to za dużo jazdy na jeden raz.

2.Nie wiem jak będzie z Wielkanocą, gdyż byłem na Boże Nar. na urlopie  - co prawda przerwanym, jednak z racji na to , że por Guzik odejdzie zdaje się po marcu na tenże kurs do Torunia, więc zdaje się będzie trudno.

3. W połowie stycznia w czasie gdyśmy wszyscy znajdowali się na zabawie przez nas urządzonej skradziono mi płaszcz i trzewiki, jak również stary mundur, ponieważ mojego ordynansa jeszcze nie było. Doniosłem na policję i w poniedziałek jadę tamże oglądać przy rewizji płaszcz oficerski, by skonstatować czy to nie jest mój. Możliwe więc że i innych rzeczy dojdę.

Pisał do mnie Staszek ze Słonimia[1] gdzie jeździł do dow.4 ej armii i doniósł mi że otrzymałem Krzyż walecznych czterokrotnie to jest z 3ma okuciami. To samo doniósł mi telegraficznie major Landau.

W ciągu karnawału byłem na paru zabawach; największa był w ciągu zjazdu Amerykanów był wtedy gen.Haller. W ten czwartek odbyło się u nas pokazowe strzelanie z 4ech bateryi przed gen.Rozwadowskim i masą sztabowców przybyłych z Warszawy. Strzelałem jedną bateryą.Pozatem nic nowego, jedynie gaża tylko cieńko w Hinterlandzie wygląda.

Uściski i ucałowania

Tadeusz

---

[1] miasto w obwodzie grodzieńskim Białorusi

Perga dnia 14. X. 1919

Kochani Rodzice!

Nie pisałem, bo widziałem się ze Staszkiem, który miał jechać na urlop, więc i o mnie z pewnością coś opowiadał. Miałem ja także przyjechać, lecz ponieważ urządzaliśmy zawody hippiczne więc czekałem.W międzyczasie przenieśli nas z nad Horynia[2] w okolicę Kostopola[3] i tam się ten konkurs odbył. Mój koń okulał na 4 dni przedtem, mimo to dostałem 5tą nagrodę ,dosyć ładny Reitstock[4] Zato w biegu podofic. ogniem z mojej bat. wziął pierwszą, więc byłem z wyniku b.zadowolony. Było to 8. X. 9tego zawagonowaliśmy i posłali nas na wschód od Sarn w zakazaną leśną okolicę, zupełna puszcza: najbliższa stacya kolejowa Olewsk[5]; ma się tu wrażenie epoki drewnianej, pługi z drzewa, gwoździa nigdzie nie ujrzy, świeci się suchymi szczapami w chutorze przy którym stoję.Jak tylko się tu trochę zabudujemy, przyjadę na urlop; trzeba się znowu wyekwipować.

Spokój tutaj prawie zupełny.

Uściski ślę Tadeusz

---

Perga - wieś na Ukrainie , w obwodzie żytomierskim, rejonie olewskim.

[2] Horyń – rzeka na Ukrainie i Białorusi, prawy dopływ Prypeci.

[3] Kostopol – miasto na Ukrainie, w obwodzie rówieńskim.

[4] niem. szpicruta

[5] Olewsk - miasto na Ukrainie w obwodzie żytomierskim.

( list bez koperty)

1.VIII.1919

Kochani Rodzice! 

Tukiedyś dostałem list z 12.7 przez oficera jadącego z kadry z Jarosławia. Stałem właśnie po wywagonowaniu w Brodach na kwaterze z moją nową bateryą ( 4 bat/4pap) którą objąłem 22 lipca, zaraz po przybyciu naszego pułku na spoczynek do Białej w okolicy Czortkowa.Mam 4 dziesięcio centymetr. haubice. Odpoczynek ten nasz nie długo potrwał, bo już 25 go pomaszerowaliśmy do Buczacza, a  następnego dnia do Podhajec, a 27go zawagonowaliśmy na dworcu w Podhajcach. Wieczorem odjechaliśmy, tor był bardzo kiepski na tej linii i całą noc wlekliśmy się do Lwowa, gdzie postaliśmy jedną godzinę na dworcu Podzamcze. 28go o godzinie 4tej wyładowałem w Brodach, słynnych ze swej „cholery”, podłe dziurzysko  żydowsko – komunistyczne. Zaraz następnego dnia zająłem pozycyę w lesie nad dawnę granicą ros. naprzeciw Radziwiłłowa. Byłoby tu nieźle, tylko niesłychane masy komarów i bąków, nie można się im opędzić.Naprzeciw jakieś bandy bolszewickie, podobno także oddział żydowski i chiński, ale wojowania prawie żadnego.Słychać czasem jakąś strzelaninę po ich stronie, zdaje się rabują cywilów i muszą się im dawać porządnie we znaki, skoro ci aż za broń chwytają.Urodzaje swoją drogą tutaj bardzo ładne, okolica byłaby ładna tylko zupełna równina. Widać stąd klasztor w Poczajowie, kryty złoconą blachą.Czas schodzi mi na zwykłych zajęciach służbowych dosyć prędko.

Cenną zdobycz mamy ze wschodniej Galicyi w postaci doskonałego kucharza, który się do nas zaciągnął we wsi Kowalówce koło Monasterzysk; był kucharzem u p.Czajkowskiego[1], który uciekł w czasie naszego odwrotu.Jemy więc bardzo porządnie, jakaś „hara”[2] się także od czasu do czasu znajdzie; tytoń mamy rosyjski, besarabski, ale to nie wiele warta i proszę dla mnie przy każdej sposobności jakikowiek austryacki tytoń zakupywać, bardzo chętnie go później odbiorę.Ilość zupełnie nie ograniczona.Kursa we Warszawie nic mnie nie wzruszają, to łatanina wojenna, wcale mi się nie spieszy – tutaj wiem co robię i czemu jestem.

Kończę i zasyłam serdeczne uściski i pozdrowienia,

Tadeusz

---

[1] Bronisław Czajkowski właściciel Kowalówki  wsi na Ukrainie w obwodzie tarnopolskim, w rejonie monasterzyskim

[2] Wódka ( lwowskie) 

( list bez koperty)

6.VII.1919

Kochani Rodzice!

Długo już nie pisałem , zdje się nawet dosyć długo, ale – poprostu się nie dało. Ta wojna obecna nie pozostawia na coś innego czasu jak na służbę lub odpoczynek a wtedy nikt o pisaniu nie pomyśli. Zresztą odszedł od pułku gdzieś koło 20/VI major Zarzycki i przypuszczam, że o mnie jakąś wiadomość podał.

Przedewszystkiem gdzie byłem: w czasie pierwszej ofensywy jako adiutant pułku ( marna służba) aż do Buczacza. Zdaje mi się że 11/VI poczęliśmy się cofać i to szło stale i dosyć prędko do tyłu. 15/VI ( przyszliśmy właśnie przez noc z nad Złotej Lipypod Halicz) dostałem rozkaz objęcia dow. bateryi 4. Tego mi nie trzeba było dwa razy powtarzać, przy tej bateryi byłem już przedtem, no i od tego czasu ją prowadzę. Dotychczas wszystko mi się składało, myślę że to i dalej pójdzie. W tarapatach byliśmy całkiem porządnych, zwłaszcza jak długo trwał odwrót, jednak mam wszystko w porządku. Odwrót ten ( w której wojnie go nie było) zaprowadził mnie z bateryją aż nad Świrz[1] na południe od Knihynicz[2] : stanęliśmy tam 25.VI.Każdy miał już dosyć, przed tą bandą się cofać. Na tej linii zostały nasze pozycye utrzymane i 28.VI. począł się taniec z powrotem. Zaraz pierwszego dnia przeszliśmy wieczór aż za Gniłą Lipę[3] i potem szło dalej: za Narajówką ( koło Lipicy) , jeden dzień spoczynku nad Złotą Lipą[4], przez Koropice w Podhajcach, nad Strypą[5]  4. VII. W Przewłoce przed Strypą do obecnego miejsca parę km. na północ od Buczacza. Tu na razie stoimy , ale z własnej woli, by się do tyłu nie oderwać. Zadowolony jestem bardzo z mojego obecnego stanowiska, coś lepszego rzeczywiście trudno dla artylerzysty wynaleźć. Kurtę skroiliśmy[6] hajdamakom porządnie, a zresztą nic nie przepowiadam. Zmieniono nam nazwę pułku i bat. ponieważ pułk Staszka i mój zostały razem połączone; moja bat. nosi obecnie Nr 8/4 pap (dawniej 4/11 pap). Bat. uzup. dla  pułku jest ta z Jarosławia.

Zdrowie dopisuje mi doskonale, na to się już nie mogę skarżyć, tylko musiałem pasa trochę przyciągnąć; ale też tutaj są przestrzenie porządne, do marszów miejsca nie brakło.

O tym panu z Bochni powiedzieć nic nie mogę.Proszę dać znów coś znać od Siebie, może i od Staszka jest coś.Słyszałem tu, że jest na Wołyniu.

Uściski i ucałowania

Tadeusz

  

---

[1] Świrz – rzeka w zachodniej Ukrainie, lewy dopływ Dniestru. Długość rzeki wynosi około 70 km.

[2] Knihynicze lub Knihinicze (ukr. Княгиничі) – wieś w rejonie rohatyńskim obwodu iwanofrankiwskiego, założona przed r. 1444.

[3] Gniła Lipa rzeka na Ukrainie, dopływ Dniestru. Wypływa z pasma Gołogór, z rejonu Wysokiej Góry w rejonie wsi Lipowce. Długość rzeki - 87 km. Przepływa przez Wyżynę Podolską. Nad Gniłą Lipą leżą Przemyślany, Rohatyn i Bursztyn. Do dopływów należą Narajówka i Młynówka.

[4] Złota Lipa rzeka na Ukrainie, lewy dopływ Dniestru. Długość rzeki - 127 km.

[5] Strypa  lewy dopływ Dniestru, o długości 147 km. Od Buczacza płynie głębokim, wąskim jarem. W czasie I wojny światowej w latach 1915–1916 rzeka stanowiła linię frontu pomiędzy wojskami rosyjskimi i austro-węgierskimi, w wojnie polsko-bolszewickiej linię obrony armii Ukraińskiej Republiki Ludowej, sojusznika Wojska Polskiego, pod dowództwem gen. Omelianowicza-Pawlenki przed nacierającą Armią Czerwoną (sierpień 1920). Nad Strypą leżą miasta Buczacz i Zborów.

[6] pobić kogoś, sprawić komuś lanie

OFENSYWA CZORTKOWSKA ( wikipedia) 

( list bez koperty)

1.VII.1919

Kochani Rodzice!

Nie pisałem dłuższy czas, albowiem byłem b.zajęty, jak to zwykle ma miejsce przy transportach i obejmowaniu pozycyi nowej. Transport nasz trwał 3 dni. Koleją dojechaliśmy nad Stochód do Powurska[1] 23 VI rano; dalej nie mogliśmy jechać ponieważ most był dopiero w naprawie obecnie jest już gotów. Na drugi dzień pojechałem z por. nad Styr dla zrekognoskowania[2] terenu i wynalezienia pozycyi. Po trzech dniach wróciliśmy, przetransportowaliśmy armaty przez Stochód, skąd koleją szerokołową nad Styr do stacyi Czartorysk[3], gdzie też stoimy. Okolica tu beznadziejna:piaski i błota, więc teren możliwie niekorzystny dla artyleryi. Kraj szalenie zniszczony i opustoszały z dawnych walk, wsie popalone, ludzi prawie nie widać, dostać prawie niczego niemożna. W tej okolicy walczyły swego czasu Legiony, oglądałem Rafałówkę, Kozielniki, Czartorysk, Polenberg – górę o którą tyle walczono aż ją Legiony zdobyły. Wszystko poryte rowami, okopami, zasiekami, i dziurami od granatów. Obecne walki ni się równać nie mogą do dawnych. Artylerya bolszewicka b.słaba, w ogóle cała ich armia niewiele warta, to w ¾ żydy. Mają więc respekt przed nami i trzymają się z dala. Właściwie many do czynienia z niejaką rzecząpospolitą Dąbrowicką ( bolszew.)[4] coś a`la Babińską[5]. Jedno co tu jest to dużo poziomek i borówek, które przynoszą garncami baby prosząc o kawałek chleba za to. Tego więc mamy pod dostatkiem.

( list nie podpisany, może była kolejna kartka, która się nie zachowała)

---

[1] Powórsk (dawniej Powursk ) – wieś na Ukraini , w obwodzie wołyńskim, w rejonie kowelskim; na linii Kowel-Sarny

[2] prowadzić zwiad, badać okolicę, zwłaszcza w celach wojskowych;

[3] Stary Czartorysk – wieś na Ukrainie, w obwodzie wołyńskim, w rejonie maniewickim, nad rzeką Styr.

[4] Dąbrowica Wołyńska - miasto na Ukrainie, w obwodzie rówieńskim. Dzieje „republiki dąbrowickiej” trwały tylko trzy miesiące (od 21 listopada 1918 r. do lutego 1919 r.). Państewko to posiadało dobrze zorganizowaną kolej i wojsko. Terytorjalnie władza jej sięgała od Sarn do Łunińca, brak było jakich takich granic od wschodu i zachodu.

W czasie jej rządów uległy zniszczeniu okoliczne siedziby magnackie w szczególności pałac Platerów w Worobinie.

[5] Rzeczpospolita Babińska – szlachecka grupa towarzysko-literacka, nawiązująca do europejskiej tradycji zabaw karnawałowych, zajmująca się żartobliwą twórczością literacką, działająca od drugiej połowy XVI wieku w posiadłości rodziny Pszonków w Babinie.

LINKI :

dr Mieczysław Orłowicz LUDNOŚĆ DZIEJE WOŁYNIA ILUSTROWANY PRZEWODNIK PO WOŁYNIU

Kopiec Chwały Legionów na Polskiej Górze pod Kostiuchnówką

Nieznana „republika”